فصلنامه مطالعات بین رشته ای قرآن از استفاده از ابزارها و فناوری‌های نوین در راستای تسهیل و ارتقای پژوهش‌های علمی استقبال می‌کند. با این حال، به منظور حفظ کیفیت، اصالت و شفافیت علمی، هم راستا با توصیه کمیته اخلاق در انتشار (COPE)، سیاست نشریه بر «استفاده نظارت‌شده، آگاهانه و مسئولانه از هوش مصنوعی» استوار است.

راهنمای زیر الزامات، چارچوب‌ها و نحوه به کارگیری صحیح ابزارهای هوش مصنوعی مولد را تبیین می‌کند. از کلیه پژوهشگران و نویسندگان محترم درخواست می‌شود پیش از ارسال مقاله، مفاد زیر را به دقت مطالعه و در تمام مراحل پژوهش و نگارش رعایت نمایند:

 

مسئولیت کامل محتوای مقاله بر عهده نویسندگان است

 

توجه داشته باشید که هوش مصنوعی نویسنده محسوب نمی‌شود. ابزارهای هوش مصنوعی مولد مانند  ChatGPT، Claude، Copilot و ...واجد شرایط نویسندگی نیستند. نویسندگی نیازمند مسئولیت‌پذیری حقوقی و پاسخگویی علمی است؛ ویژگی‌هایی که منحصراً در اختیار پژوهشگران انسانی قرار دارد.

بر همین اساس، نویسندگان مسئولیت کامل صحت علمی، دقت داده‌ها و صحت ارجاعات متن را بر عهده دارند. هرگونه ارجاع ساختگی یا تحریف داده‌ها ناشی از استفاده نامناسب از هوش مصنوعی، تخلف علمی محسوب شده و مسئولیت آن مستقیما متوجه نویسندگان است.

 

هشدار درباره عدم اعتماد کامل به هوش مصنوعی و خطر محتوای جعلی

 

با وجود آنکه ابزارهای هوش مصنوعی پتانسیل بالایی در تسهیل پژوهش‌های علمی دارند، از تسریع در خلاصه‌سازی ادبیات تحقیق و بهبود ساختار نگارشی گرفته تا کمک به کدنویسی و تحلیل اولیه داده‌ها، اما این ابزارها فاقد درک واقعی، تفکر انتقادی و مسئولیت‌پذیری علمی هستند. تکیه ناآگاهانه یا بدون نظارت بر هوش مصنوعی می‌تواند آسیب‌های جدی به دقت، اصالت و اعتبار مقاله وارد کند.

رایج ترین خطاهایی که هوش مصنوعی ممکن است در نگارش مقالات علمی مرتکب شود عبارت‌اند از:

• تولید منابع ساختگی:(Hallucinations)  مدل‌های هوش مصنوعی به‌وفور مقالات، کتاب‌ها، اسامی نویسندگان و کد‌های DOI جعلی تولید می‌کنند که در ظاهر بسیار معتبر به نظر می‌رسند، اما در واقعیت وجود خارجی ندارند.
• استدلال‌های نادرست اما متقاعد کننده:(Plausible Falsehoods)  این ابزارها قادرند تحلیل‌های نادرست یا اطلاعات علمی اشتباه را با لحنی کاملاً آکادمیک، قاطع و متقاعدکننده نگارش کنند که در نگاه اول حتی متخصصان را هم به اشتباه بیندازد.
• تغییر و تحریف داده‌ها در بازنویسی :(Data Distortion) هنگام استفاده از هوش مصنوعی برای ویرایش یا خلاصه‌سازی متن، ممکن است، تغییر جزئی اما حیاتی در اعداد، واحدها، میزان معناداری یا جهت روابط علمی رخ دهد که منجر به تحریف یافته‌ها می شود.
• تحلیل‌های سطحی و بدون عمق:(Generic Fluff)  ابزارهای هوش مصنوعی می توانند جملات پرطمطراق و ظاهر آکادمیک، بدون ارائه داده‌های دقیق، جزئیات فنی یا تحلیل عمیق تخصصی ارائه نمایند؛ متن در این حالت زیبا اما خالی از تحلیل و استدلال عمیق و تخصصی است.

 

تذکر مهم: هیچ عذری مبنی بر «اشتباه هوش مصنوعی» یا «عدم آگاهی از خطا در خروجی ابزار» از سوی نشریه پذیرفته نخواهد شد و تمامی مسئولیت صحت محتوا و مراجع بر عهده نویسندگان است.

 

راهنمای استفاده مسئولانه و اخلاقی از هوش مصنوعی

 

جهت جلوگیری از بروز خطا و اطمینان از استفاده اخلاقی از هوش مصنوعی، به نویسندگان محترم توصیه می‌شود حتماً اصول زیر را رعایت نمایند:

• مراجعه مستقیم به منابع و اعتبارسنجی دستی آنها: برای ارجاع به منابع پیشنهاد شده توسط هوش مصنوعی حتما ابتدا این منابع را در پایگاه های معتبر جستجو کرده و تنها پس از مراجعه مستقیم به منبع و حصول اطمینان از وجود مطلب ادعا شده در منبع، به آن ارجاع دهید. همچنین اطلاعات منبع همچون اسامی نویسندگان، نام مجله، کدهای DOI و... را حتما به‌صورت دستی چک و تایید نمایید.
• بررسی داده‌ها پس از بازنویسی: اگر از هوش مصنوعی برای ویرایش و روان‌سازی جملات استفاده کرده‌اید، متن خروجی را کلمه‌به‌کلمه با متن اصلی تطبیق دهید تا مطمئن شوید کلمات تخصصی، آمار یا جزئیات متن تغییر نکرده باشد.
• حفظ نقش نظارتی و تحلیل انسانی: استفاده از هوش مصنوعی به عنوان ابزار کمکی در ایده پردازی، ساختاردهی به تحلیل‌ها یا ارائه پیشنهادهای اولیه مانعی ندارد؛ اما خروجی هوش مصنوعی به هیچ عنوان نباید عیناً و بدون بررسی دقیق در مقاله کپی شود. از آنجا که این ابزارها فاقد درک واقعی علمی، فهم معنایی و تفکر انتقادی هستند، نویسندگان موظفند تمامی تحلیل‌ها، استدلال‌ها و نتایج پیشنهادی توسط هوش مصنوعی را به‌دقت نقد، ارزیابی، بازبینی و بازنویسی کنند. در نهایت، بخش تحلیل و استدلال مقاله باید بازتاب‌دهنده فکری، علمی و انتقادی خود پژوهشگر باشد، نه خروجی خام یک ابزار هوش مصنوعی.

 

اقدامات نشریه در صورت احراز تخلف

 

فصلنامه مطالعات بین رشته ای قرآن متعهد به حفظ سلامت اخلاقی و اصالت علمی مقالات منتشر شده است. چنانچه در هر مرحله‌ای (حتی پس از پذیرش نهایی و انتشار مقاله) مشخص شود که در نگارش مقاله استفاده نامناسب و تحریف کننده اطلاعات از هوش مصنوعی صورت گرفته است، نشریه با توجه به ماهیت، شدت و پیامدهای تخلف اقدامات زیر را اتخاذ خواهد کرد:

• رد مقاله :(Rejection) احراز استفاده نامناسب از هوش مصنوعی در هر یک از مراحل پیش از انتشار منجر به رد مقاله و خروج از فرآیند داوری می گردد.
• اصلاح (Correction) یا بازپس‌گیری مقاله:(Retraction)  پس از انتشار مقاله، اگر استفاده نامناسب از هوش مصنوعی محرز شود، نشریه ماهیت، دامنه و تأثیر آن بر اعتبار و سلامت علمی مقاله منتشرشده را بررسی خواهد کرد. در صورتی که مشکل با اصلاح مقاله قابل رفع باشد، ممکن است اصلاحیه منتشر شود. اما اگر مشخص شود که تخلف موجب بی‌اعتباری یافته‌ها، داده‌های مقاله یا بخش اساسی از محتوای علمی آن شده است، نشریه نسبت به بازپس‌گیری رسمی مقاله اقدام می نماید. در صورت بازپس‌گیری، اطلاعیه رسمی بازپس‌گیری همراه با ذکر علت آن منتشر و به مقاله اصلی مرتبط خواهد شد.
• ابراز نگرانی:(Expression of Concern)  در صورتی که نگرانی جدی درباره صحت، اعتبار یا سلامت علمی یک مقاله وجود داشته باشد، اما اطلاعات یا شواهد موجود برای تصمیم‌گیری نهایی کافی نباشد یا بررسی موضوع زمان‌بر باشد، مجله می‌تواند بیانیه «ابراز نگرانی» منتشر کند تا خوانندگان از وجود این نگرانی آگاه شوند. این اطلاعیه می‌تواند پس از تکمیل بررسی، حسب نتیجه، با اصلاحیه یا بازپس‌گیری مقاله جایگزین شود.
• قرار گرفتن در لیست سیاه :(Blacklisting) در موارد تخلف جدی یا تکرارشونده از اصول اخلاق پژوهش، نشریه نویسنده متخلف را در لیست سیاه قرار داده و از ارسال مقاله جدید به نشریه محروم خواهد کرد.